Ten Haaf op Dennenoord, Van Weringh vertrekt

In september 1944 neemt de Duitse presentie op de enclave Dennenoord toe. Meer nog dan daarvoor is het zaak alles wat met illegaliteit en onderduikers te maken heeft buiten zicht te houden. Ten Haaf heeft -vermoedelijk vooral om te ontkomen aan gedwongen tewerkstelling- een andere identiteit aangenomen. Van Weringh besteedt in toenemende mate zijn tijd aan verzetswerk en moet onderduiken. Ook hij heeft een vals persoonsbewijs.

Onderduikershelpers

De concrete verzetsactiviteiten van Ten Haaf begonnen met het in huis nemen van drie Joodse kinderen. Na zijn tweeënhalve maand durende gevangenschap, vanwege het vermoeden van Jodenhulp, keert hij begin november 1942 terug naar huis. De verzetsbijdrage van hem en zijn vrouw Elsina ligt vanaf begin 1943 in hulp aan zeer veel onderduikers. Dat betekent naast het verschaffen van een veilig onderkomen onder andere zorg voor voldoende eten. Eerste levensbehoeften zijn steeds minder vrij verkrijgbaar en worden gerantsoeneerd via het distributiesysteem. Daarmee was overigens al voor de oorlog een begin gemaakt. Suiker kwam als eerste op de bon in oktober 1939. Koffie en thee volgden meteen in de eerste maand na de Duitse inval.

Specialisatie

Zo ongeveer in de eerste twee oorlogsjaren is er sprake van illegale activiteit op tal van terreinen door eenzelfde persoon of groep. Daarna vindt in toenemende mate specialisatie plaats, zoals in productie en verspreiding van illegale bladen, bemachtigen van bonkaarten, vervalsen van documenten, sabotage, gewapende overvallen etc. De landelijke hulp aan onderduikers komt vanaf begin 1943 op gang, vooral om een schuilplaats te bieden aan jongens die opgeroepen worden om in Duitsland tewerkgesteld te worden. In dezelfde periode ontwikkelt de hulp aan onderduikers zich bij ten Haaf op Dennenoord. Het is waarschijnlijk dat er ook hand- en spandiensten zijn verricht voor ander illegaal werk, maar met concentratie op de zorg voor hun onderduikers hebben de Ten Haafs hun handen meer dan vol.

Brede inzet Van Weringh

Van Weringh lijkt een uitzondering te zijn op de toenemende specialisatie. Hij zet zich in op tal van verschillende onderdelen van verzet. Plaatsing van Joodse en niet-Joodse onderduikers, verspreiding van Trouw, contactpersoon tussen verzetsbetrokkenen en tal van andere individuele activiteiten.
Met de arrestatie van burgemeester Roukema in mei 1944 verliest het district Zuidlaren -onder gewestelijk commandant Ketelaar uit Assen- zijn leider. Van Weringh treedt in Roukema’s plaats als districtscommandant en krijgt daardoor een organisatorisch veel sterker ingebedde positie. Dat betekent niet dat hij alleen nog leidinggevend bezig is. Van Weringh is ook in hoge mate een doener, soms in samenwerking met anderen, maar vaak ook zelfstandig.
Deze reeks blogs gaat over “Onderduiken bij Ten Haaf”, en daarom geen uitgebreide verhandelingen over het werk van Van Weringh. Maar om enig beeld te geven wel enkele markante gebeurtenissen met hem uit het laatste jaar voor de bevrijding van Zuidlaren.

Overval bonkaarten

In mei 1944 pleegt het verzet een grote overval op drukkerij Hoitsema in Groningen, waarbij meer dan 133.000 bonkaarten worden buitgemaakt. De bonkaarten worden volgens afspraak naar Zuidlaren overgebracht waar Van Weringh ze in ontvangst neemt. Na aflevering door de verzetsmensen verplaatst Van Weringh samen met de Dennenoord-arts Speelman uit veiligheidsoverwegingen de grote partij bonnen naar een andere locatie op het terrein van de inrichting. In het Duitse onderzoek naar de kraak komt Van Weringh in beeld. Hij is niet thuis is als de Duitsers komen en duikt onder. Hij verblijft op verschillende plaatsen, vooral in gebouwen op het Dennenoord-terrein.

Onderduik Roukema

Als bij de overval op het huis van bewaring in Assen op 11 december 1944 circa 30 verzetsstrijders worden bevrijd, komt burgemeester Roukema ook weer op vrije voeten. Daarmee ontsnapt hij ter nauwer nood aan de dood, want zijn fusillade staat gepland voor de dag daarna. Roukema duikt onder en na niet al te lange tijd zoekt Van Weringh hem daar op en wordt zijn verbindingsman. Hoewel Van Weringh zelfstandig werkt en een gewestelijk commandant heeft, is het binnen de geldende verhoudingen voor de hand liggend dat Roukema meedenkt en meestuurt in Zuidlarense districtsaangelegenheden.

Gedropte wapens

In het najaar van 1944 worden in de regio wapens, munitie en springstof gedropt. Die moeten met het oog op de bewapening van de binnenlandse strijdkrachten voor een deel verplaatst worden naar Zuidlaren. Na een nachtelijke operatie worden ze begin februari 1945 verborgen in de aardappelloods van Dennenoord. In de daaropvolgende tijd zorgt Van Weringh voor onderhoud en gebruiksklaar maken van de wapens, die een aantal weken in de grond verborgen zijn geweest. Daarna wordt het wapentuig in melkbussen verpakt en ingegraven op verschillende plaatsen op het Dennenoord-terrein.

Operatie Amherst

In de week voor de bevrijding van Zuidlaren start de geallieerde operatie Amherst, die onder andere de weg moet vrijmaken voor de ontzetting van Groningen. De luchtlanding van omstreeks 700 Franse parachutisten vindt op zes verschillende locaties plaats, onder andere bij Gieten-Borger. Ook in deze laatste fase van de oorlog treedt Van Weringh op in diverse acties: om een gewonde parachutist in veiligheid te brengen, Duitsers krijgsgevangen te maken en de Franse bevrijders behulpzaam te zijn.

13 april 1945

Op de dag van de Zuidlaarder bevrijding treden burgemeester Roukema en de districtscommandant van Weringh weer publiek op. Roukema wordt niet opnieuw de commandant van District 10, omdat dat niet te verenigen is met zijn verantwoordelijkheden als burgemeester en districts-politiecommandant. Daarover is al een geheime briefwisseling met een heldere conclusie geweest tijdens zijn onderduik. Met de beide wel te combineren functies ondertekent hij al in zijn feestelijke bericht in het bevrijdingsnummer van de plaatselijke krant.
Naast het verrichten van taken vanuit hun verantwoordelijkheden zijn beide mannen bij tal van lokale bijeenkomsten representatief aanwezig.

Dennenoord

Op het terrein van de psychiatrische instelling hebben de Duitsers het niet meer voor het zeggen. Al zijn er nog Duitse gewonden en verzorgenden in het Kriegslazarett. Eigen patiënten zijn er niet meer en een beperkt deel van de medewerkers in dienstwoningen is nog op het terrein aanwezig. Veel door de Duitsers in gebruik genomen gebouwen zijn uitgewoond en beschadigd.
Het terrein wordt nu in gebruik genomen als veldhospitaal door de geallieerde troepen. Voor de terugkeer na enkele maanden van de eigen patiënten is er nog veel op orde te brengen. Daarin heeft Ten Haaf als hoofd technische dienst een fors aandeel.

De onderduikers

Voor de veertien onderduikers van het Wilhelmina-huis van laatste halfjaar ziet de wereld er op slag ook anders uit. Dankbaar, blij en opgelucht dat ze de oorlog gegeven de omstandigheden goed zijn doorgekomen. Ook voor hen feest in Zuidlaren en in en om het huis van de Ten Haafs. Al moet een groot deel van hen meteen aan het werk. Een aantal maakt sinds september 1944 deel uit van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten. Veel activiteit is er niet in de maanden die volgen. Ze krijgen instructie en worden geoefend in wapengebruik op een boerderij op loopafstand van hun schuilplaats. Sommigen worden voor hand- en spandiensten ingezet bij een wapendropping in de omgeving. Vanaf de bevrijding is hun taak bij te dragen aan de ordehandhaving en bewakingswerkzaamheden uit te voeren.

Bij de Ten Haafs thuis

In het huis van de familie is het een komen en gaan in een feestelijke stemming. Ook geallieerde bevrijders die in de directe omgeving gelegerd zijn, zijn welkome gasten. De dochter van ds Hettinga -de onderduikerspredikant die bij verpleger Groen van Dennenoord thuis in Zuidlaren verblijft- komt al op de dag van de bevrijding op bezoek. Ze weet dat er een schuilplaats is en wil die nu graag met eigen ogen zien. De 20-jarige ervaart het als een avontuur als ze met een brandende kaars het verlaten onderduikerhol bezoekt.

Blijven en vertrekken

In de weken die volgen wordt geleidelijk het alledaagse leven weer opgepakt. Voor Ten Haaf is dat het werk als chef-machinist, het hoofd technische dienst. Er is veel werk te verzetten voor de psychiatrische patiënten en de staf van verzorgers weer naar Dennenoord kunnen komen. Na de bevrijding lijkt hij “in de luwte” te opereren, zoals hij al jaren doet. Zonder op de voorgrond te treden of grote verhalen te vertellen.
Van Weringh richt zich op zijn taken bij de Binnenlandse Strijdkrachten. Hij geeft, net zo als een tiental oud-onderduikers van Ten Haaf, gehoor aan de oproep zich als oorlogsvrijwilliger voor het leger aan te melden. Aanvankelijk heeft hij geaarzeld of hij deze stap moet zetten. Met zijn vrouw vraagt hij zich af wat je zou doen als je familie zou hebben in Indië. Dat geeft de sergeant uit de mobilisatietijd de doorslag om te gaan en zelfs beschikbaar te zijn voor “langere termijn”. Vanaf 14 juni 1945 maakt ook Van Weringh deel uit van het 1e bataljon van het 1e Regiment Infanterie, dat officieus het “Drenthe bataljon” wordt genoemd. De 39-jarige Van Weringh gaat vooralsnog voor onbepaalde tijd op non-actief bij zijn werkgever Dennenoord.

Bronnen

Buma, TJ, Zuidlaren in oorlogstijd, 1940-1945 (1992)
Reus-ten Haaf, Adriana M de, Twilight Ramblings, [2012] (niet gepubliceerd)
Woude-Hettinga, Betty van der, Een pastorie in weer en wind, [2008]

Archief Dennenoord, Lentis, Zuidlaren
Drents Archief, Assen
Koninklijke Bibliotheek, Den Haag, delpher
Lentis Erfgoed, Zuidlaren
Nationaal Archief, Den Haag
NIOD, Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocïdestudies, Amsterdam

Oostermoer-Noordenveld, Zuidlaren, mei 1945

drentheindeoorlog.nl
lentiserfgoed.nl